راهنمای بهترنویسی

احتمالا جمله‌ای شبیه این رو زیاد خونده باشین:

… از ضعف‌های شدیدی برخوردار بوده است…

این جور جمله به نظر من دوتا مشکل داره؛ مشکل اول اینه که بی دلیل طولانی شده و مثلا به جای این‌که بگه “ضعف‌های شدیدی داشته است” همچین چیزی رو گفته. معمولا بهتره که مفهوم رو با ساده‌ترین روش منتقل کرد.

مشکل دوم اینه که  این‌طور جمله‌ها با روح زبان فارسی سازگار نیست. هر زبان روحی داره که چیزهایی بیشتر از قواعد دستور زبان رو به فرم اعمال می‌کنه. زبان فارسی یه گرایش مهم تو این زمینه داره که تو زبون‌های دیگه زیاد نیست، اون هم تمایز قال شدن بین جاندار و بی‌جان و مطلوب و نامطلوبه. خیلی از چیزهایی که برای جانداران استفاده می‌شه رو بهتره برای بی‌جان استفاده نکرد (مگر این‌که بخوایم با گرایشی شاعرانه اون رو جاندار فرض کنیم). چیزهای مطلوب و نامطلوب هم از نظر صفت‌ها و فعل‌ها با هم فرق می‌کنن و اگه جابجا استفاده بشن، در فارسی اصیل، به معنی نوعی کنایه‌س.

برخورداری جنبه‌ای مثبت داره و ضعف جنبه‌ای منفی. به این خاطر نباید ضعف رو با برخورداری بیاریم،‌ چون با روح زبان فارسی نمی‌خونه. اگه بگیم “… از ضعف‌های شدیدی برخوردار است…” به این معنیه که ضعف برای اون چیز نوعی امتیازه.

اگه به این فکر می‌کنین که چه دلیلی داره یه زبانی همچین  قواعد محدود کننده‌ای داشته باشه، جواب من (که البته بهتره  دنبال جواب‌های حرفه‌ای‌تر بگردین) اینه که این قواعد با این‌که محدود کننده هستن، توانایی انتقال مفهوم زبان رو خیلی بیشتر می‌کنن.

به هر حال، متاسفانه اکثرا با این ریزه‌کاری‌های زبانمون بیگانه شدیم؛ ریشه‌یابی دلیلش هم سخته.

در حاشیه: مدت زیادی این‌جا ننوشتم؛ البته کار زیاد داشتم، ولی دلیل اصلیش این نبود. راستش یادم رفته بود که این‌جا هم هست. یکی از دوستان یادآوری کرد، دوباره اومدم نوشتم.

امروز تو اخبار سایت تابناک این جمله رو دیدم:

علت آتش‌سوزی سینما جمهوری عمدی بود (لینک)

دیگه همه چیز که دستور زبان نیست، منطق جمله هم باید درست باشه!‌  یعنی چی که علت آتش‌سوزی سینما جمهوری عمدی بوده؟ یه علتی بوده که اون علت عمدی بوده؟ یا این‌که منظور اینه:

آتش‌سوزی سینما جمهوری عمدی بوده است.

این به نظر من خیلی اشتباه بدی بود. حالا چیزایی مثل “این آدم وزنش سبکه” هم تو همین دسته قرار می‌گیره.

اینو صبح دیدم و خواستم در موردش بنویسم، بعد دیدم که اینترنتم خیلی به هم‌ریختس و نمی‌تونم. الان که اومدم بنویسم دیدم که به به، یه خبر دیگه هم از خبرگزاری مهر اومده:

آتش‌سوزی سینما جمهوری خودجوش نبوده است.

که خبر رو هم دوستم ماکان با اعتراض به این تعبیر نابجا به اشتراک گذشته بود. این لینک خبره، ولی نمی‌دونم چرا مشکل داره.

احتمال می‌دم که شما هم مثل من از همچین جمله‌ای خوشتون نیاد. فکر می‌کنم علتش این باشه که تعبیری مثل “خودجوش” برای جانداران مناسبه، نه برای پدیده‌ای مثل آتش.

خواستم یه چنتا تمرین در مورد “توسط” بنویسم. برای همین به یکی از وبلاگایی که می‌خونم، وبلاگ دهکده آی تی ، رفتم و “توسط” رو سرچ کردم. بعضی از نتایج رو همراه با پیشنهادام میارم.

در این پست سعی کردم همه ابزارهایی که برای آپدیت کردن توییتر توسط موبایل وجود دارد را معرفی کنم.

بهتره به جای “توسط” از “با” استفاده کنیم. جمله خیلی روون‌تر و قشنگ‌تر می‌شه:

در این پست همه ابزارهایی که برای آپدیت کردن توییتر با موبایل وجود دارد را معرفی می‌کنم.

حالا یه جمله دیگه:

از بزرگترین مشکلات عکس‌های اسکن شده و عکس‌هایی که توسط دوربین‌های دیجیتال با کیفیت نه چندان خوب گرفته شدن…

خوب، این هم مثل قبلیه. حالا یه جمله دیگه:

مثلا یک وب‌سایت توسط چند نفر به توییتر اضافه شده است.

پیشنهاد من اینه:

مثلا یک وب‌سایت را چند نفر به توییتر اضافه کرده‌اند.

یه جمله دیگه:

توسط یه گروه سنی مورد حمله واقع شدم و هک شدم!

چه اشکالی داره به جاش بگیم:

یه گروه سنی به سایتم حمله کرد و اون رو هک کرد!

یه مثال دیگه:

جاک‌باکس در حال حاضر فقط توسط چند نفر، آن هم بسیار نامرتب به روز می‌شود.

پیشنهاد:

جاک‌باکس را در حال حاضر فقط چند نفر، آن هم بسیار نامرتب، به‌روز می‌کنند.

یا با تغییر بیشتر:

الان فقط چند نفر جاک‌باکس را به‌روز می‌کنند، آن هم بسیار نامرتب.

اینم آخریش:

بدیهیست که استفاده از کد بالا  با نمایش یک کد خطا توسط موتور PHP همراه خواهد بود.

و این هم پیشنهاد من:

بدیهی است استفاده از کد بالا با نمایش کد خطای موتور PHP همراه خواهد شد.

ولی ترجیح می‌دم بیشتر عوضش کنم:

با اجرای کد بالا، موتور PHP پیغام خطا خواهد داد.

دیروز یه صحبت طولانی درباره “توسط” بود (در واقع گفتگو نبود، به توضیحات دکتر نجفی گوش می‌دادم). این بود که الان خواستم یه مطلب جدید بنویسم، همین به نظرم اومد.

برای این مطلب یه سری مثال واقعی میارم؛ اینا رو از تو کتاب “راهنمای خرید و کار با دوربین‌های عکاسی دیجیتال” برداشتم. این اولین کتابیه که ترجمه کردم و خیلی جا داره که بهتر باشه. این جمله رو ببینین:

داخل مستطیل شما توسط رنگی که برای پیش‌زمینه انتخاب کرده بودید پر خواهد شد.

این ساختار جمله زیاد خوب نیست، به این دلیل که مفهوم یه فاعل (که این‌جا بهش می‌گن نایب فاعل) و یه مفعول داره، یعنی اصولا باید به صورت جمله معلوم نوشته بشه، در حالی که با جمله مجهول اومده و اون چیزی که قبلا فاعل بوده (رنگ/رنگی که برای پیش‌زمینه انتخاب کرده بودید) با “توسط” زورکی به جمله اضافه شده. این شبیه کاریه که مثلا انگلیسی زبون‌ها هم می‌کنن، ولی اونا برای این کار دلیل دیگه‌ای دارن که تو فارسی معنی نداره. کسایی که ترجمه می‌کردن انقدر اون ساختار انگلیسی رو دیدن که کم کم شروع کردن تو فارسی مشابهش رو نوشتن و بعد هم این شیوه نوشتن انقدر جا افتاده که به نظر بعضی‌ها از درست هم درست‌تره. اون جمله‌ای که گفتم رو بهتره این‌طوری اصلاح کرد:

داخل مستطیل شما را رنگی که برای پیش‌زمینه انتخاب کرده بودید پر خواهد کرد.

حالا ممکنه اصلا دلتون نخواد جمله رو معلوم بنویسین؛ در این صورت بهتره به جای “توسط” از حرف اضافه‌های دیگه‌ای که معنی دقیق‌تری دارن استفاده کنین. هم جمله دقیق‌تر می‌شه، هم این‌که به نظر من زیباتر و ساده‌تره:

داخل مستطیل شما با رنگی که برای پیش‌زمینه انتخاب کرده بودید پر خواهد شد.

حالا یه نکته غیر مرتبط این که اون “شما” هم خیلی چیز بدیه؛ بعدا در موردش می‌نویسم. بهتره جمله رو این‌طوری بنویسیم:

داخل مستطیل را رنگی که برای پیش‌زمینه انتخاب کرده بودید پر خواهد کرد.

داخل مستطیل با رنگی که برای پیش‌زمینه انتخاب کرده بودید پر خواهد شد.

یه مطلب درباره سایت‌های اجتماعی تو وبلاگینا بود که گفتم بیارمش اینجا و باهاش یه چیزایی رو توضیح بدم. این رو هم بگم که وقتی این وبلاگ وبلاگینا رو دیدم خیلی حسودیم شد! تمپلیت این وبلاگ (بهترنویسی) اصلا به نظرم جالب نیست و برعکس وبلاگینا به نظرم خیلی خوبه.

جمله این بود:

Peoplebrowser در واقع داشبورد بصری ای است که قدرت بیشتری را به پروفایل توییتر و دیگر شناسه های شما می دهد.

اولین مسئله اینه: داشبورد بصری‌ای

اصولا ترکیب‌های این‌طوری رو هم می‌شه با جز اول تغییر داد و هم با دومی. مثلا هم “داشبوردهای بصری” درسته و هم “داشبورد بصری‌ها”. البته تو این مثال دومیه اصلا جالب به نظر نمیاد، ولی مثلا “سیستم‌های عامل”‌ و “سیستم عامل‌های” هردو به نظر قابل استفاده میان. برای اضافه کردن “ی” نکره هم وضع همین‌طوره، می‌شه به جای “داشبورد بصری‌ای”‌ گفت “داشبوردی بصری”. تو این مورد خاص به خاطر این‌که جز دوم با “ی” تموم می‌شه، به نظر من خیلی بهتره که از روش اول استفاده کرد. البته کلا هم روش اول رو ادبی‌تر می‌دونن.

حالا تو ادامه می‌گه “قدرت بیشتری را به پروفایل توییتر… می‌دهد”. به نظرتون اگه بگیم “قدرت بیشتری به پروفایل توییتر… می‌دهد”‌ بهتر نیست؟

چون “بیشتری” نکره شده (با “ی”)، نباید بعدش “را” گذاشت.

اگه من باشم “در واقع”‌ رو هم میارم اول جمله. پس در نهایت می‌شه:

در واقع Peoplebrowser داشبوردی بصری است که قدرت بیشتری به پروفایل توییتر و دیگر شناسه‌های شما می‌دهد.

نقطه واقعا تو علایم نقطه‌گذاری ساده‌ترین چیزه، ولی باز هم بعضی‌ها اشتباه ازش استفاده می‌کنن. الان که داشتم چنتا وبلاگ می‌خوندم، یه اشتباه دیدم و گفتم بیام توضیح بدم.

از گذاشتن نقطه بعد از حروف مختصر شده (جدیدا کمتر استفاده می‌شه) که بگذریم، می‌شه گفت نقطه فقط پایان جمله قرار می‌گیره؛ در پایان عبارت‌ها نباید نقطه گذشت. مثلا “راهنمای بهترنویسی” یه عبارته، نه جمله (چون فعل نداره)؛ پس نباید آخرش نقطه بذاریم.

یه مثال دیگه در نظر بگیرین؛ فرض کنین من می‌خوام امتیازهای نرم‌افزارهای تحت وب رو بگم:

* کاهش هزینه نگهداری

* صرفه‌جویی در هزینه به‌روزرسانی سخت‌افزار

و مثلا یه سری چیزای دیگه. آخر این‌ها نباید نقطه گذشت، چون عبارتن، نه جمله. ولی اگه اون‌ها رو به صورت جمله بنویسم، باید آخرشون نقطه بذارم:

* هزینه نگهداری را کاهش می‌دهند.

* باعث صرفه‌جویی در هزینه به‌روزرسانی سخت‌افزار می‌شوند.

خوب، این یه نکته: در پایان عبارت‌ها نباید نقطه گذاشت.

یه نکته دیگه هم باید بگم: در پایان عنوان‌ها هم نباید نقطه گذاشت؛ حتا اگه جمله کامل باشن.

مثلا اگه عنوان مطلبی “وبلاگ‌های خود را به‌روز کنیم” باشه، به هیچ وجه نباید آخرش نقطه بذاریم.

یه مطلب بود به اسم صفحه توییترتون رو به تکنوراتی اضافه کنین از وبلاگ چکیده‌ای از تازه‌ترین‌ها. موضوعش از اون چیزاییه که من هنوز زیاد خوب بلد نیستم و یه جوری هم احساس می‌کنم هیچوقت قرار نیست بفهمم!

حالا بگذریم. این جمله به چشم خورد:

یه جایی خوندم که تکنوراتی فیدهای توییتر رو هم ایندکس میکنه ، پس وقتی شما توییترتون رو اضافه کنید تکنورایی شروع به ایندکس اون میکنه ، حالا شما میتونید مثل یه وبلاگ عادی رنک تکنوراتی ، برچسب ها و غیره رو مشاهده کنید .

اولین مسئله محل قرارگیری علامت‌های نقطه‌گذاریه. علامت‌هایی که تو این جمله هستن باید به حرف قبلیشون بچسبن و با بعدی فاصله داشته باشن، در حالی که از هر دو حرف فاصله گرفتن.

این جمله رو ببینین: تکنوراتی شروع به ایندکس اون می‌کنه.

“ایندکس” فعل نیست، پس باید همونطوری که اول جمله اومده بود، بشه “ایندکس کردن”. جمله جدید می‌شه “تکنوراتی شروع به ایندکس کردن اون می‌کنه”. خوب، البته “میکنه” هم باید بشه “می‌کنه”.

به نظر من بهتره بعد از “ایندکس می‌کنه” اول، نقطه باشه و جمله تموم بشه. چون نیازی نیست که به جمله بعدی وصل بشه. این ماجرا باز هم تکرار می‌شه. فعلا اگه چیزایی که گفتم رو اعمال کنیم، جمله این می‌شه:

یه جایی خوندم که تکنوراتی فیدهای توییتر رو هم ایندکس می‌کنه. وقتی شما توییترتون رو اضافه کنین تکنوراتی شروع به ایندکس کردن اون می‌کنه. حالا شما می‌تونین مثل یه وبلاگ عادی رنک تکنوراتی، برچسب‌ها و غیره رو مشاهده کنین.

اون “شما” اضافه‌س، اصلا لازم نیست… قبلا هم در موردش نوشته بودم. پس “شما” رو حذف می‌کنیم، اون هم دوبار!

“حالا” هم جالب نیست، چون می‌خوایم بگیم بعد از اتفاقی که تو جمله قبل افتاده، نه همین حالا. به نظر من بهتره به جاش بگیم “بعد از این اتفاق”، “بعد از این کار”، “بعد از این مرحله”. اون “و غیره” رو دوست ندارم، ولی فکر کنم کاملا مسئله شخصی باشه.

پیشنهاد من اینه:

یه جایی خوندم که تکنوراتی فیدهای توییتر رو هم ایندکس می‌کنه. وقتی توییترتون رو اضافه کنین، تکنوراتی اون رو ایندکس می‌کنه. بعد از این مرحله می‌تونین چیزهایی مثل برچسب‌ها و رنک تکنوراتی رو ببینین.

ولی الان که نگاهش می‌کنم می‌بینم جمله اول و دوم تقریبا یه چیزن! پس این‌طوریش می‌کنم:

یه جایی خوندم که تکنوراتی فیدهای توییتر رو هم ایندکس می‌کنه. بعد از این‌که توییترتون رو تو تکنوراتی اضافه کنین، ایندکس می‌شه و می‌تونین چیزهایی مثل برچسب‌ها و رنک تکنوراتی رو ببینین.

این فید هم عالمی داره. اگه اهل خوندن وبلاگ هستین، حتما از فید استفاده کنین تا دیگه لازم نباشه چند وقت یه بار به تمام وبلاگایی که دوست دارین سر بزنین تا ببینین که مطلب جدیدی نوشتن یا نه؛ هروقت چیز جدیدی بنویسن، بلافاصله باخبر می‌شین.

علاقه آدما به فعل ناقص روز به روز داره بیشتر می‌شه. چند روز پیش تو محل کارم یه نامه نوشته بودم تا برای یکی از شرکت‌هایی که باهاشون کار می‌کنیم بره و چیزی رو بهشون ابلاغ کنیم. مدیرم که نامه رو کنترل کرده بود یه سری ایراد گرفته بود و جالب این بود که ایرادها این بود که خیلی از فعل‌ها رو به فعل ناقص تبدیل کرده بود!

کلا الان این دیدگاه وجود داره که فعل ناقص رسمی‌تره. این جمله یه فعل ناقص رو نشون می‌ده:

نادرست: لطفا به کافی‌شاپ رفته و قهوه‌ای میل کنید.

“رفته” فعل ناقصه، چون نوع فعل و این‌که به چه شخصی ارجاع داده می‌شه رو مشخص نمی‌کنه. بهتره به جای فعل ناقص، فعل معمولی استفاده کنیم:

درست: لطفا به کافی‌شاپ بروید و قهوه‌ای میل کنید.

این‌جور جمله‌ها به نظر من خیلی روون‌ترن. ساده‌ترن… جالب‌ترن. اهل زبان هم اکثرا این نوع جمله رو ترجیح می‌دن. حالا اگه واقعا دوست دارین فعل ناقص استفاده کنین زیاد نگران نباشین، فعل ناقص غلط نیست؛ تنها نکته‌ای که وجود داره اینه که بعد از فعل ناقص باید ویرگول بذارین، نه “و”، چون زمانی می‌شه “و” گذاشت که دوتا فعل همپایه باشن و فعل ناقص با فعل کامل همپایه نیست:

درست: لطفا به کافی‌شاپ رفته، قهوه‌ای میل کنید.

من خودم از فعل ناقص کم استفاده نمی‌کنم. برای من استفاده اصلیش اینه که فعل تکراری نیارم. البته فعل تکراری تو فارسی مشکلی نداره و ظاهرا قدیم معیاری برای ارزش‌گذاری متن هم نبوده، ولی به هر حال الان هست.

تو این تمرین یه جمله از مطلب مدیریت انجمن با bbpress از وبلاگ نوشته‌های رضا در دنیای زیبای وب انتخاب کردم. این وبلاگ هم از اون وبلاگاییه که تو لیست فیدهای کامپیوتری منه. جمله اینه:

bbpress نرم افزار مدیریت انجمنی است که توسط سازنده های وردپرس ساخته شده است. bbpress ساده و سریع تر نسبت به سایر نرم افزارهای مشابه اش است.

خوب، من اولین چیزی که نظرم رو جلب کرد “ساده و سریع‌تر نسبت به سایر نرم‌افزارهای مشابه اش است” بود. جمله معنای ساده‌ای رو بیان می‌کنه، از راهی سخت. بیاین با هم فکر کنیم، وقتی یه دوست قدیمیمون رو دیدیم و می‌خوام باهاش حرف بزنیم چطوری حرف می‌زنیم؟ من باشم این‌طوری می‌گم:

از نرم‌افزارهای مشابهش ساده‌‌تر و سریع‌تر است.

به نظرتون بهتر نیست؟ به نظر من خیلی ساده‌تر معنا رو بیان می‌کنه. دوتا تغییر دیگه هم دادم؛ یکی این‌که فکر می‌کنم “تر” رو نشه از ته دوتا کلمه فاکتور گرفت، پس به جای “ساده و سریع‌تر” نوشتم “ساده‌تر و سریع‌تر”. دیگه این‌که “مشابه اش”‌رو کردم “مشابهش”. البته این دومی از اون چیزاییه که دیگه خیلی سرش دعواس، ولی اونی که من استفاده کردم رایج‌تره.

حالا قسمت اول. تو قسمت اول از “توسط”‌ و جمله مجهول استفاده شده. این هم از اون چیزاییه که بعضی‌ها خیلی باهاش مشکل دارن. حالا بعدا در موردش می‌نویسم، ولی فعلا در همین حد می‌گم که نظر اینه که وقتی کسی جمله‌ای مجهول میاره و بعد فاعل سابق (که الان بهش می‌گن نایب فاعل) رو با “توسط” و امثال اون دوباره میاره تو جمله، بهتره از اول جمله با فعل معلوم بیاره.

با حساب تمام اینا، پیشنهاد من برای اون جمله اینه:

نرم‌افزار مدیریت انجمن bbpress را سازندگان وردپرس ساخته‌اند. bbpress ساده‌تر و سریع‌تر از نرم‌افزارهای مشابهش است.

این وبلاگ هم با وردپرسه‌ها! البته وردپرس رایگان، تو هاست خودشون، که امکانات زیادی به آدم نمی‌ده. وبلاگ کاریم که رو هاست خودم هست رو با Textpattern ساختم و همیشه دلخور بودم که چرا درصدی از اون توجهی که به وردپرس می‌شه به این Textpattern مظلوم بیچاره نمی‌شه!

به هر حال بزرگترین برتری وردپرس همین منابع پشتیبانی، یعنی وبلاگ‌هایی مثل وبلاگ رضا، سایت‌های مختلف، افزونه‌ها (معادل خیلی قشنگی برای add-in و plug-in) و … است.

الان که داشتم گوگل‌ریدر می‌خوندم از وبلاگ وب‌2 سر درآوردم. وبلاگ خوبیه که در مورد مسایل کامپیوتری می‌نویسه و مخاطب‌های زیادی هم داره.

به این مطلب رسیدم و یکی از اولین جمله‌هاش نظرم رو جلب کرد:

تحولات اخیر در حوزه سخت افزار بنظر می رسد مارا به سمتی می برد که مفاهیمی که تاکنون در مورد انواع کامپیوتر در ذهن داشتیم را باید بازسازی کنیم.

خوب، “بنظر”‌رو که “به نظر”‌می‌نویسیم، چون قرار نیست این‌طور چیزا رو به هم بچسبونیم. “می رسد”‌ و “می برد” هم خیلی بهتره که با نیم‌فاصله نوشته شه: “می‌رسد” و “می‌برد”.

ارکان جمله‌های فارسی می‌تونن خیلی آزادانه حرکت کنن؛ یعنی ترتیب خاصی برای ارکان وجود نداره. با این حال بعضی ترتیب‌ها معمول‌تر هستن و بهتره در شرایط معمول رعایتشون کنیم. مثلا تو جمله این تمرین بهتر نیست “به نظر می‌رسد” رو ببریم اول جمله؟

به نظر می‌رسد تحولات اخیر در حوزه سخت‌افزار…

ادامه جمله یه مشکل مهم داره: چیزی که می‌تونستیم خیلی راحت بگیم رو از یه راه دیگه‌ای گفتیم، که محصول خاصی هم نداره. اگه جمله رو این‌طوری بنویسیم چطوره:

به نظر می‌رسد تحولات اخیر در حوزه سخت‌افزار مفاهیمی را که تا کنون در مورد سخت‌افزار در ذهن داشته‌ایم دگرگون می‌کند.

این جمله هم زیاد روون نیست، چون دوتا فعل پشت‌سرهم داره. برای این‌که پشت‌سرهم نباشن می‌تونیم این‌طوری بنویسیمش:

به نظر می‌رسد تحولات اخیر در حوزه سخت‌افزار دگرگون کننده مفاهیمی است که تا کنون در مورد این حوزه در ذهن داشته‌ایم.

باز هم خوب نشد؟ اشکالی نداره، می‌تونیم باز هم تغییرش بدیم:

به نظر می‌رسد مفاهیمی که تا کنون در مورد سخت‌افزار در ذهن داشته‌ایم با تحولات اخیری که در این حوزه رخ داده است دگرگون خواهد شد.

حالا شاید شما هم راه‌های دیگه‌ای برای بهتر کردن جمله به نظرتون برسه. جمله‌ای که پیشنهاد دادن و جمله‌هایی که خودتون به نظرتون می‌رسه رو با جمله اصلی مقایسه کنین ببینین کدوم روون‌تره.

راستی، بد نیست اصل مطلب رو هم بخونین. به نظر من هم کامپیوترها در آینده حسابی زیر و رو می‌شن. مهم‌ترین تغییری که توجه من رو جلب می‌کنه، تحت وب شدن نرم‌افزارهاس… این یه تغییر خودش کلیه…